Bé bắt đầu ăn dặm được coi là bước ngoặt lớn trong "quá trình dinh dưỡng" của con. Giai đoạn này có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển về thể chất, trí tuệ, sức khỏe,... của bé sau này. Nếu ngay từ giai đoạn đầu, mẹ đi không đúng hướng thì bé có thể sợ hãi thức ăn, dẫn đến biếng ăn và hấp thụ kém. Do đó, tập cho bé ăn dặm đúng cách rất quan trọng để hỗ trợ bé phát triển toàn diện.
Ăn dặm là một giai đoạn quan trọng trong chu kỳ tăng trưởng của trẻ, vì đây là bước đầu tiên để trẻ làm quen với các loại thực phẩm khác ngoài sữa mẹ. Do đó, việc mẹ cho bé làm quen với thức ăn như thế nào là vô cùng quan trọng. Cho bé ăn dặm là một quá trình chậm, đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn và hiểu biết của cha mẹ.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nên tập ăn dặm khi trẻ được 6 tháng tuổi, vì nguồn sữa mẹ lúc này không còn cung cấp đủ nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày của trẻ, hệ tiêu hóa của trẻ đã dần hoàn thiện nên có thể tiêu hóa được những loại thức ăn đậm đặc hơn sữa mẹ.
Các dấu hiệu cho thấy trẻ đã sẵn sàng để làm quen với thức ăn đặc như:
- Trẻ đủ 6 tháng tuổi
- Trẻ có thể ngồi mà không cần hoặc cần rất ít sự trợ giúp
- Trẻ có thể kiểm soát đầu tốt
- Trẻ có thể cầm nắm và đưa thức ăn vào miệng
- Trẻ có dấu hiệu nhai theo khi thấy người lớn ăn gì đó
- Trẻ vẫn đói sau khi đã được bú mẹ
Bữa ăn của trẻ phải có đủ 4 nhóm thực phẩm chính: Tinh bột (gạo tẻ, gạo nếp, ngô...); chất đạm (các loại cá, thịt, trứng, sữa...); chất béo (gồm có dầu thực vật, mỡ động vật); chất xơ (rau, củ, quả); vitamin và khoáng chất (các loại rau xanh, các loại củ). Nhưng khi mới bắt đầu giới thiệu thức ăn cho trẻ, các mẹ nên cho con ăn riêng biệt từng loại thức ăn thay vì trộn chung chúng lại với nhau.
Nếu bạn lựa chọn nuôi con theo phương pháp truyền thống bằng bột gạo hoặc cháo xay, nên bắt đầu với bột nguyên chất hay bột pha sữa mẹ, sau đó mới thêm đạm, tiếp đến là dầu và cuối cùng là rau. Không khuyến khích mẹ lựa chọn bột ăn dặm cho con. Tuy nhiên, nếu mẹ quá bận rộn và phải cho con ăn bột ăn dặm thì hãy bắt đầu bằng bột chỉ chứa một loại ngũ cốc, không nên dùng bột ngũ cốc hỗn hợp. Mẹ cũng có thể bắt đầu bằng các loại quả chín hoặc rau củ mềm hấp rồi nghiền nát (như quả chuối, quả bơ, bí ngô, cà rốt, khoai lang...), sau đó mới tập cho bé ăn thêm thịt và rau xanh.
Nếu tập cho bé ăn dặm theo phương pháp tự chỉ huy thì cần chú trọng đến chế độ ăn uống cân bằng. Người lớn cần nhiều chất xơ hơn chất béo để tiêu hóa thức ăn phức tạp nhanh hơn, trong khi trẻ nhỏ cần nhiều chất béo hơn chất xơ. Quá nhiều chất xơ trong chế độ ăn uống sẽ ngăn cản sự hấp thụ chất dinh dưỡng từ các thực phẩm khác cần thiết trong giai đoạn này. Giai đoạn đầu khi bắt đầu tập cho bé ăn dặm với thức ăn rắn, bạn nên lựa chọn các loại rau củ nghiền hoặc xay nhuyễn như cà rốt, bí đỏ, khoai tây, khoai lang...; trái cây xay nhuyễn như táo hấp, lê hấp, chuối nghiền; các loại ngũ cốc chọn loại không có chứa gluten. Sau đó có thể bắt đầu với các loại thịt, thức ăn dạng viên, thanh...
Việc lựa chọn phương pháp ăn dặm nào cho trẻ là tùy thuộc hoàn toàn vào điều kiện của mỗi gia đình cũng như nhu cầu của mẹ và bé. Không có nguyên tắc là mẹ phải bắt đầu từ thực phẩm nào. Mẹ chỉ cần nhớ là nên bắt đầu bằng loại thức ăn ít có khả năng gây dị ứng và gần giống với loại sữa trẻ đang dùng nhất. Ví dụ như nếu bé đã quen với vị của sữa mẹ thì hãy thử bắt đầu bằng cách nghiền chuối chín trộn với một chút sữa mẹ cho trẻ ăn. Nếu bé quen với vị ngọt hơn của sữa công thức, bạn có thể bắt đầu bằng loại quả có vị nhạt như quả bơ. Tuy nhiên, khẩu vị và nhu cầu của các bé rất khác nhau, vì vậy mẹ cần thử nghiệm để tìm ra phương án thích hợp nhất cho bé yêu của mình.
Trước khi bắt đầu ăn dặm, mẹ nên cho con chơi với thìa nhựa để thử phản ứng của bé. Nếu trẻ có thể tự đưa thìa vào miệng chính xác thì việc tập luyện có thể bắt đầu. Lựa chọn thời điểm cả mẹ và bé đều cảm thấy thoải mái để bắt đầu tập ăn dặm.
Đặt bé ngồi ngay ngắn để tránh bị sặc, nên dùng ghế ăn dặm để tập cho con thói quen ngồi vào ghế là bắt đầu bữa ăn. Dùng thìa nhựa an toàn để xúc thức ăn cho bé. Mẹ nên lựa chọn loại thìa nhựa nông, có viền tròn và nhẵn, nếu có thể chọn loại thìa nhựa báo nóng càng tốt. Loại thìa này không bị nóng quá hoặc lạnh quá như các thìa kim loại và không gây tiếng ồn lớn khi rơi hay va đập. Cần cho bé làm quen với một bữa ăn chuẩn mực, đó là ngồi thẳng, ăn thức ăn được đút bằng thìa, nghỉ giữa các lần đút và ngừng khi đã no. Những việc làm này sẽ tạo cho bé một thói quen ăn uống lành mạnh suốt cuộc đời.
Khởi đầu bữa ăn bằng 1/2 thìa cà phê thức ăn hoặc ít hơn. Trong khi cho bé ăn dặm, hãy trò chuyện với trẻ. Một vài lần đầu, bé có thể sẽ bối rối, nhăn nhó, đẩy thức ăn quanh miệng hay nhè hết ra. Đó chỉ là những phản ứng bình thường. Để việc tập cho bé ăn dặm lần đầu tiên bớt khó khăn, bạn có thể cho con bú một ít sữa mẹ hoặc sữa công thức trước khi cho trẻ ăn thức ăn đặc.
Một trong những vấn đề khiến nhiều bà mẹ trẻ không khỏi băn khoăn đó là nên tập ăn dặm cho trẻ vào thời điểm nào trong ngày, buổi sáng hay buổi chiều? Về nguyên tắc, để việc ăn dặm không trở thành “cuộc chiến”, mẹ nên chọn thời điểm bé vui vẻ nhất trong ngày và có biểu hiện muốn ăn. Trẻ bú sữa mẹ thường hào hứng ăn hơn vào cuối ngày, khi nguồn sữa mẹ kém dồi dào. Còn trẻ được nuôi bằng sữa công thức lại thường hay đói nhất vào buổi sáng, sau khoảng thời gian dài ngủ đêm.
Khi mẹ muốn cho con ăn món mới, nên bắt đầu vào buổi sáng vì nếu bé có phản ứng dị ứng với thức ăn thì tới sẽ dễ dàng xử lý hơn và vào khoảng thời gian chiều tối các hiện tượng rối loạn tiêu hóa cũng chấm dứt. Bắt đầu một món ăn mới vào buổi tối đồng nghĩa với việc mẹ có nguy cơ phải thức trắng đêm vì con.
Thông thường, trẻ có thể tiến 2 bước rồi lại lùi 1 bước, điều này có nghĩa là ngày hôm nay bé có thể ăn vài thìa cà phê bột ngon lành, nhưng sang ngày hôm sau bé lại chỉ chịu ăn 1 thìa hoặc thậm chí không ăn. Hôm nay bé có thể vồ vập với món bột thịt, nhưng ngày mai lại nhất định không chịu ăn đúng món đó. Đấy cũng là chuyện hết sức bình thường.
Sau lần thử đầu tiên, nếu bé tỏ ra háo hức, há miệng và vui vẻ tiếp nhận đồ ăn thì bạn có thể yên tâm là bé đã sẵn sàng. Trái lại, nếu bé ngậm chặt miệng, nhăn mặt, ngoảnh mặt đi hoặc phì thức ăn ra thì đó là biểu hiện trẻ chưa sẵn sàng và mẹ không nên ép con. Việc cả mẹ và con đều cảm thấy vui vẻ trong bữa ăn quan trọng hơn rất nhiều việc phải thực hiện đúng lịch trình ăn cố định.
