Ở lứa tuổi mầm non, trẻ chưa có đủ vốn từ và kỹ năng để diễn đạt trọn vẹn những điều mình đang cảm thấy. Vì vậy, khi mệt, thất vọng, không được đáp ứng mong muốn hoặc gặp một tình huống vượt quá khả năng xử lý, trẻ có thể khóc lớn, la hét, nằm vạ hay phản ứng mạnh. Ăn vạ không đơn thuần là “hư” hay “bướng”, mà thường là cách trẻ thể hiện cảm xúc khi chưa biết cách tự điều chỉnh. Cha mẹ càng bình tĩnh và nhất quán, trẻ càng dễ học được cách nhận biết, gọi tên và kiểm soát cảm xúc của mình.

Minh họa: Giúp trẻ nhận biết và gọi tên cảm xúc là bước đầu của kỹ năng tự điều chỉnh.

1. Giúp trẻ gọi tên cảm xúc của mình

Khi trẻ đang khóc hoặc nổi giận, thay vì hỏi dồn “Sao con lại khóc?”, cha mẹ có thể nhẹ nhàng phản ánh cảm xúc: “Mẹ thấy con đang buồn vì chưa được chơi tiếp” hoặc “Con đang tức giận vì đồ chơi bị lấy mất, đúng không?”. Khi được người lớn gọi tên cảm xúc, trẻ dần hiểu rằng cảm xúc là điều có thể nhận biết và diễn đạt bằng lời. Về lâu dài, trẻ sẽ bớt dùng hành vi như la hét, đánh bạn hay nằm vạ để thể hiện điều mình muốn.

2. Bình tĩnh trước khi xử lý cơn ăn vạ

Cảm xúc của người lớn có ảnh hưởng rất mạnh đến trẻ. Nếu cha mẹ quát mắng, đe dọa hoặc tranh luận khi trẻ đang mất kiểm soát, cơn ăn vạ thường kéo dài hơn. Hãy hạ giọng, giữ nét mặt bình tĩnh và nói ngắn gọn. Khi cần, cha mẹ có thể ngồi gần để trẻ biết mình vẫn được quan tâm nhưng không vội đáp ứng yêu cầu chỉ để trẻ nín khóc. Sự bình tĩnh của người lớn chính là “mẫu” để trẻ học cách bình tĩnh.

3. Đặt giới hạn rõ ràng nhưng vẫn công nhận cảm xúc

Công nhận cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi. Cha mẹ có thể nói: “Con có thể tức giận, nhưng con không được đánh người khác” hoặc “Mẹ biết con rất muốn mua món đồ này, nhưng hôm nay mình không mua”. Cách nói này giúp trẻ hiểu rằng mọi cảm xúc đều được chấp nhận, nhưng hành vi vẫn cần có giới hạn. Giới hạn càng rõ ràng, ngắn gọn và được áp dụng nhất quán thì trẻ càng dễ ghi nhớ.

4. Dạy trẻ một vài cách bình tĩnh đơn giản

Không nên chờ đến lúc trẻ đang ăn vạ mới bắt đầu dạy kỹ năng. Khi trẻ đang vui vẻ, cha mẹ có thể cùng con luyện những cách đơn giản như hít sâu rồi thở chậm, đếm từ 1 đến 5, ôm gối, uống một ngụm nước, ngồi ở “góc bình tĩnh” hoặc nói câu “Con đang giận”. Khi đã được luyện nhiều lần trong trạng thái bình thường, trẻ sẽ dễ nhớ và sử dụng các cách này khi cảm xúc dâng cao.

Tranh minh họa: Ba bước đơn giản có thể luyện cùng trẻ mỗi ngày.

5. Cho trẻ lựa chọn trong phạm vi phù hợp

Trẻ nhỏ thường dễ phản ứng khi cảm thấy mình hoàn toàn không có quyền quyết định. Cha mẹ có thể đưa ra hai lựa chọn đều phù hợp, ví dụ: “Con muốn mặc áo xanh hay áo vàng?”, “Con muốn cất ô tô trước hay cất khối xếp hình trước?”. Việc được lựa chọn giúp trẻ cảm thấy mình có vai trò trong tình huống, từ đó giảm đối đầu và tăng khả năng hợp tác. Tuy nhiên, cha mẹ chỉ nên đưa ra những lựa chọn mà mình thực sự chấp nhận.

6. Khen cụ thể khi trẻ biết điều chỉnh cảm xúc

Đừng chỉ chú ý đến trẻ khi trẻ khóc hay ăn vạ. Khi trẻ biết chờ đến lượt, nói ra mong muốn, tự bình tĩnh hoặc chấp nhận một lời từ chối, cha mẹ nên ghi nhận ngay: “Mẹ thấy con đang rất muốn chơi tiếp nhưng con vẫn cất đồ chơi khi đến giờ, con đã cố gắng lắm” hoặc “Con đã nói bằng lời thay vì khóc, mẹ rất vui”. Lời khen cụ thể giúp trẻ hiểu chính xác hành vi nào nên được lặp lại.

7. Duy trì nếp sinh hoạt ổn định và dành thời gian kết nối với trẻ

Trẻ dễ cáu gắt và ăn vạ hơn khi đói, thiếu ngủ, mệt hoặc phải thay đổi hoạt động quá đột ngột. Vì vậy, cha mẹ nên duy trì giờ ăn, giờ ngủ và sinh hoạt tương đối ổn định; đồng thời báo trước cho trẻ khi sắp chuyển hoạt động, chẳng hạn: “Còn 5 phút nữa mình sẽ cất đồ chơi để đi tắm nhé”. Mỗi ngày, chỉ cần một khoảng thời gian ngắn chơi, trò chuyện và lắng nghe con mà không bị điện thoại hay công việc làm gián đoạn cũng giúp trẻ cảm thấy an toàn, được kết nối và dễ hợp tác hơn.

CHA MẸ CẦN NHỚ

Kiểm soát cảm xúc là một kỹ năng cần thời gian để hình thành. Mỗi lần trẻ buồn, giận hay thất vọng đều là một cơ hội để cha mẹ hướng dẫn con hiểu bản thân và lựa chọn cách thể hiện phù hợp hơn. Thay vì cố gắng “dập tắt” cảm xúc, hãy đồng hành để trẻ học cách đi qua cảm xúc một cách an toàn. Khi được lắng nghe, được đặt giới hạn rõ ràng và được hướng dẫn bằng sự bình tĩnh, trẻ sẽ ngày càng tự tin, hợp tác và giảm dần những cơn ăn vạ không cần thiết.